Pikat kryesore
- Në studimet historike dhe liturgjike të krishterimit ekzistojnë dy teori kryesore për të shpjeguar pse festa e Krishtlindjes u vendos të kremtohej më 25 dhjetor.
- Teoria e parë, e përhapur gjerësisht, e lidh këtë datë me festat pagane romake.
- Në vijim do të analizohen në mënyrë kritike të dyja këto teori.
Në studimet historike dhe liturgjike të krishterimit ekzistojnë dy teori kryesore për të shpjeguar pse festa e Krishtlindjes u vendos të kremtohej më 25 dhjetor. Teoria e parë, e përhapur gjerësisht, e lidh këtë datë me festat pagane romake. Teoria e dytë, më pak e njohur, por kronologjikisht më e hershme dhe më mirë e dokumentuar, e shpjegon vendosjen e kësaj date si rezultat të një përllogaritjeje teologjike dhe simbolike të zhvilluar brenda traditës judeo-kristiane. Në vijim do të analizohen në mënyrë kritike të dyja këto teori. Teoria më e njohur pretendon se festimi i Krishtlindjes më 25 dhjetor ishte një përpjekje e të krishterëve për të konkurruar ose zëvendësuar festën e Sol Invictus-it (“Dielli i Pamposhtur”), një hyjni romake e diellit. Megjithëse kjo teori është sot gjerësisht e përhapur, pak dihet fakti se ajo shfaqet relativisht vonë në burimet historike. Referenca më e hershme e njohur gjendet vetëm në shekullin XII dhe buron nga një shënim anësor (në anë të faqes) në një dorëshkrim të Dionysius bar-Salibi-t (1100–1171). Aty thuhet se festa e lindjes së Jezusit u zhvendos nga 6 janari në 25 dhjetor për t’u përputhur me festën pagane të Sol Invictus-it. Duhet theksuar se, duke qenë se ky pohim nuk gjendet në tekstin origjinal të autorit, por vetëm si shënim anësor, ai nuk përfaqëson mendimin e vetë Dionysius bar-Salibi-t, por është një koment i shtuar nga një kopjues ose lexues i mëvonshëm. Për rrjedhojë, ky burim nuk mund të trajtohet si dëshmi historike parësore. Pikërisht mbi baza të tilla të pasigurta u ndërtua më vonë një narrativë më e gjerë kritike, e cila u rimor dhe u përhap nga disa figura protestante, veçanërisht në traditën puritane. Këta, që në shekujt XVI–XVII, shprehën dyshime dhe kundërshtime ndaj mënyrës se si festohej Krishtlindja. Edhe pse motivimi i tyre ishte shpesh i sinqertë dhe i lidhur me një dëshirë për përkushtim moral dhe shpirtëror, zgjidhja që ata propozuan – duke e trajtuar vetë festën si problematike në thelb – rezultoi e tepruar dhe kontribuoi në forcimin e narrativës se Krishtlindja kishte origjinë pagane, një ide që më pas u përhap gjerësisht në diskursin modern. Një shqyrtim i kujdesshëm i burimeve të hershme historike tregon të kundërtën: të dhënat jo vetëm që nuk përmbajnë asnjë pohim se data e Krishtlindjes u zgjodh për t’u përshtatur apo për të “pagëzuar” festat pagane, por përkundrazi tregojnë se festimi i kultit pagan të Sol Invictus-it më 25 dhjetor shfaqet më vonë sesa koha kur tradita e krishterë kishte filluar tashmë të kremtonte në këtë datë lindjen e Krishtit. Në fakt, në kalendarët romakë, data e festës së Diellit nuk ka qenë e fiksuar njëherë e përgjithmonë. Burime të ndryshme përmendin kremtime të Soli Invictus-it më 8, 9 ose 28 gusht, më 19 ose 22 tetor, apo 11 dhjetor, çka tregon se adhurimi i Diellit nuk ishte i përqendruar domosdoshmërisht te solstici i dimrit, e aq më pak i lidhur në mënyrë ekskluzive me 25 dhjetorin. Ajo që mund të pohohet me siguri është se vetëm në vitin 274 pas Krishtit shfaqet për herë të parë një lidhje e dokumentuar midis kultit të Sol Invictus-it dhe datës 25 dhjetor, kur perandori Aurelian e rigjallëroi zyrtarisht këtë kult, e Sol-in një nga hyjnitë kryesore të perandorisë dhe i kushtoi një tempull monumental në Romë, i përuruar pikërisht në këtë datë (25 dhjetor). Megjithatë, duhet theksuar se bëhet fjalë për përurim të një tempulli, dhe jo për zyrtarizim të një feste liturgjike të mirëfilltë për këtë hyjni romake. Do të duheshin ende disa dekada që kjo datë të konsolidohej dhe të merrte statusin e një feste të rregullt brenda kultit pagan shtetëror. Përmendja e parë e dokumentuar e datës 25 dhjetor si festë në nder të perëndisë romake të diellit gjendet në Kalendarin e Filokalusit, i hartuar nga Furius Dionysius Filocalus dhe i njohur si Chronographus Anni 354, i përfunduar në vitin 354 pas Krishtit. Ky dokument shënon për datën 25 dhjetor formulimin “Natalis Invicti” (“ditëlindja e të Pamposhturit”), të cilin shumica e studiuesve e interpretojnë si një referencë ndaj festës së Sol Invictus-it. Në dorëshkrimet e hershme të krishtera nuk ka dëshmi se lindja e Krishtit të jetë festuar gjatë dy shekujve të parë. Deri rreth vitit 200 pas Krishtit, duket se nuk kishte ende një konsensus të qartë për datën e lindjes së Tij. Sipas Klementit të Aleksandrisë, grupe të ndryshme të krishtera kishin propozuar data të ndryshme, dhe ai nuk e përmend 25 dhjetorin mes tyre. Klementi shkruan: “Ka disa që kanë përcaktuar jo vetëm vitin e lindjes së Zotit tonë, por edhe ditën; dhe ata thonë se ajo ndodhi në vitin e 28-të të Augustit dhe në ditën e 25-të të muajit [egjiptian] Pakhon [20 maj sipas kalendarit tonë]… Dhe duke trajtuar me shumë saktësi vuajtjen e Tij, disa thonë se ajo ndodhi në vitin e 16-të të Tiberit, më 25 të Famenothit [21 mars]; të tjerë më 25 të Farmuthit [21 prill]; dhe të tjerë thonë se Shpëtimtari vuajti më 19 të Farmuthit [15 prill]. Madje disa të tjerë thonë se Ai lindi më 24 ose më 25 të Farmuthit [20 ose 21 prill].” Nëse në dy shekujt e parë Krishtlindja nuk festohej, dhe aq më pak më 25 dhjetor, lind pyetja: si u formua atëherë tradita e festimit të saj pikërisht në këtë datë? Shpjegimi më i besueshëm për këtë zgjedhje nuk lidhet me ndikime nga festat pagane, por me një mënyrë të hershme të menduari teologjik, e përhapur në botën judeo-kristiane, sipas së cilës data e lindjes lidhej në mënyrë kuptimore me datën e vdekjes. Siç shpjegon Andrew McGowan, profesor i Historisë së Krishterimit të Hershëm në Yale University, “sado e çuditshme të duket, çelësi për datimin e lindjes së Jezusit mund të gjendet te datimi i vdekjes së Tij gjatë Pashkës.” Në mesin e të krishterëve të hershëm qarkullonte një traditë e huazuar nga hebraizmi, sipas së cilës njerëzit e drejtë jetonin një jetë me numër të përsosur të viteve dhe ditëve, domethënë se vdisnin në të njëjtën datë kur kishin qenë të ngjizur. Një besim i tillë dëshmohet qartë në literaturën rabinike. Talmudi Babilonas përmend një thënie të atribuar Moisiut: “Sot ditët dhe vitet e mia janë plotësuar dhe përmbushur plotësisht,” duke shpjeguar se “I Shenjti, i Bekuar qoftë Ai, i përmbush vitet e të drejtëve nga dita në ditë dhe nga muaji në muaj,” ashtu siç është shkruar: “Numrin e ditëve të tua do ta plotësoj” (Eksodi 23:26). Në këtë kontekst, literatura rabinike ruan idenë se figura të shenjta, si Moisiu, vdiqën në përvjetorin e lindjes ose të ngjizjes së tyre. Duke marrë këtë traditë si pikë referimi, disa të krishterë të shekujve II–III arsyetuan se Njeriu më i shenjtë, Jezusi, do të kishte vdekur pikërisht në të njëjtën datë kur ishte ngjizur nga Fryma e Shenjtë, duke krijuar kështu bazën teologjike për përllogaritjen e datës së lindjes së Tij. Si u përllogarit data 25 dhjetor?
