Një zhvillim me rëndësi historike ka ardhur nga Switzerland, ku Shërbimi Federal i Inteligjencës ka njoftuar se do të hapë pas shumë dekadash sekreti dosjet e klasifikuara që lidhen me Josef Mengele, kriminelin famëkeq nazist i njohur botërisht si “Engjëlli i Vdekjes” i The Holocaust.
Lajmi ka ngjallur menjëherë interes të madh ndërkombëtar mes historianëve, studiuesve dhe organizatave që merren me dokumentimin e krimeve naziste, pasi për dekada të tëra ka pasur dyshime dhe teori të shumta mbi lëvizjet e fshehta të Mengeles pas përfundimit të World War II. Megjithëse autoritetet zvicerane nuk kanë përcaktuar ende një datë konkrete për publikimin e plotë të dokumenteve, vetë vendimi konsiderohet një hap i rëndësishëm drejt zbardhjes së një prej mistereve më të errëta të historisë moderne.
Josef Mengele ishte mjek në njësinë naziste Waffen-SS dhe shërbeu në kampin famëkeq të shfarosjes Auschwitz concentration camp, ku u bë simbol i brutalitetit ekstrem nazist. Ai ishte përgjegjës për përzgjedhjen e të burgosurve që dërgoheshin drejt dhomave të gazit, por mbi të gjitha u bë i njohur për eksperimentet çnjerëzore mjekësore që kryente mbi të burgosur, veçanërisht mbi fëmijë dhe binjakë.
Sipas të dhënave historike, rreth 1.1 milion njerëz u vranë në Auschwitz gjatë Luftës së Dytë Botërore, shumica prej tyre hebrenj. Emri i Mengeles mbetet edhe sot një nga figurat më të urryera të regjimit nazist për shkak të mizorive të kryera në kamp.
Pas përfundimit të luftës, Mengele arriti t’i shpëtonte arrestimit dhe u arratis nga Europa. Dokumentet historike tregojnë se ai përdori dokumente udhëtimi të siguruara nga International Committee of the Red Cross në Genoa për të udhëtuar drejt Amerikës së Jugut. Për vite me radhë ai jetoi në Argentina, Paraguay dhe më pas në Brazil, ku arriti të fshihej për dekada.
Megjithatë, një nga misteret më të mëdha që ka mbetur ende pa përgjigje lidhet me dyshimet se Mengele mund të ketë vizituar fshehurazi Zvicrën edhe pas arratisjes. Disa studiues besojnë se dokumentet e klasifikuara mund të përmbajnë informacione mbi lëvizjet e tij sekrete, kontaktet me rrjete mbështetëse në Europë apo edhe mbi mbikëqyrjen që mund t’i jetë bërë nga autoritetet zvicerane në fillim të viteve 1960.
Sipas historianëve, dosjet mund të hedhin dritë edhe mbi bashkëpunimin ndërmjet shërbimeve sekrete europiane dhe operacioneve për ndjekjen e kriminelëve nazistë pas luftës. Në këtë kontekst është përmendur edhe roli i mundshëm i Mossad në gjuetinë ndërkombëtare të figurave naziste që kishin arritur të arratiseshin.
Josef Mengele vdiq në Brazil në vitin 1979, por identiteti i tij u konfirmua përfundimisht vetëm në vitin 1992 përmes analizave të ADN-së. Edhe pse kanë kaluar dekada nga vdekja e tij, shumë pyetje mbi rrugëtimin dhe rrjetin e ndihmës që e mbrojti vazhdojnë të mbeten pa përgjigje.
Hapja e arkivave zvicerane shihet si një mundësi e rrallë për të zbuluar të vërteta të reja mbi një nga figurat më të errëta të shekullit XX. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se dokumentet mund të publikohen pjesërisht të censuruara ose me redaktime të caktuara për arsye sigurie dhe privatësie.
